Duman dedektörü için tek bir sabit aralık yoktur: Türkiye’de esas alınan TSE CEN/TS 54-14, bir dedektörün koruyabileceği alanı tavan yüksekliğine, tavan eğimine ve oda büyüklüğüne göre tablolar hâlinde verir ve aralık bu alandan çıkar. Düz tavanlı sıradan bir mahal için fikir vermesi açısından, yaygın kullanılan İngiliz uygulama kodu BS 5839-1 nokta tipi duman dedektöründe korunan alandaki herhangi bir noktaya en fazla 7,5 m, ısı dedektöründe 5,3 m yatay mesafe öngörür. Kesin yerleşim ise projede tavan yüksekliği, kirişler, asma tavan ve havalandırma menfezleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Teknik kontrol: Eyüp Yıldız, Elektrik Mühendisi
Dedektör yerleşiminde hangi standart esas alınır?
Yangın algılama sistemlerinde iki ayrı standart grubu vardır. TS EN 54 serisi ürün standartlarıdır: nokta tipi duman dedektörleri, ısı dedektörleri, yangın alarm santralleri ve butonlar bu serinin ilgili bölümlerine göre test edilip belgelendirilir. Sistemin nasıl tasarlanacağı, dedektörlerin nereye ve hangi aralıkla konacağı, devreye alma ve bakım kuralları ise TSE CEN/TS 54-14 teknik şartnamesinde yer alır.
Mevzuat da bu ayrımı izler. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik algılama sisteminin hangi binalarda zorunlu olduğunu belirler ve algılama projelerinin ayrıca hazırlanmasını ister. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III ise yangın algılama ve uyarı sistemlerinin periyodik kontrolünü “standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl” olarak tanımlar ve kontrolün projede belirtilen kriterlere ve TSE CEN/TS 54-14’e göre yapılacağını söyler. Yani yerleşim ilk günden bu şartnameye göre yapılmamışsa, eksik periyodik kontrolde de ortaya çıkar.
Duman dedektörü kaç metrede bir konur?
Yerleşimde iki kavram kullanılır: bir dedektörün koruma alanı (m²) ve korunan alandaki en uzak noktaya olan yatay mesafe. İkisi birbirine bağlıdır; koruma alanı bir daire gibi düşünülür, dedektörler bu dairelerin arada boşluk bırakmayacak şekilde kesişmesini sağlayacak aralıkla yerleştirilir.
- BS 5839-1’deki 7,5 m yarıçap, kare yerleşimde dedektörler arasında yaklaşık 10,6 m aralığa karşılık gelir. Dedektör başına teorik alan yaklaşık 112 m²’dir, uygulamada 100 m² civarı alınır.
- Isı dedektöründe 5,3 m yarıçap, kare yerleşimde yaklaşık 7,5 m aralık ve dedektör başına yaklaşık 50 m² demektir.
- Aynı koda göre dedektör duvar veya bölmeye 0,5 m’den yakın konmaz; genişliği 2 m’den az koridorlarda duman dedektörleri 15 m’ye kadar aralıkla yerleştirilebilir.
- TSE CEN/TS 54-14’te koruma alanı tavan yüksekliği ve tavan eğimine göre değişen değerlerle tablo hâlinde verilir. Projede bu tablolardaki değer kullanılmalıdır.
Pratik sonuç şudur: 10 m’lik aralık sıradan bir ofis tavanı için makul bir başlangıç tahminidir, ama yüksek tavanlı bir depoda, kirişli bir tavanda veya güçlü hava akışı olan bir mahalde aynı aralık yetersiz kalabilir.
Tavan yüksekliği, kiriş ve asma tavan yerleşimi nasıl etkiler?
Tavan yüksekliği
Duman yükseldikçe soğur ve seyrelir. Yüksek tavanlarda duman tavana ulaşmadan bir sıcak hava tabakasının altında asılı kalabilir (tabakalaşma). Bu nedenle nokta tipi dedektörlerin kullanılabileceği tavan yüksekliğinin bir üst sınırı vardır ve yükseklik arttıkça koruma alanı değişir. Çok yüksek hacimlerde ışın tipi (lineer) duman dedektörü veya hava örneklemeli sistemler değerlendirilir. Farklı dedektör tiplerini ayrı bir yazıda karşılaştıracağız.
Kirişler ve tavan engelleri
Tavandan sarkan derin kirişler dumanın yayılmasını engeller. Kiriş derinliği tavan yüksekliğine göre belirli bir oranı aştığında kirişler arasındaki her göz ayrı bir oda gibi değerlendirilir ve her göze dedektör gerekebilir. Sığ kirişlerde ise kirişler göz ardı edilip aralık biraz azaltılarak yerleşim yapılır. Bu oranlar ve düzeltmeler standartta kural olarak verilir; kirişli tavanlarda yerinde ölçü almadan yerleşim yapılmamalıdır.
Asma tavan ve yükseltilmiş döşeme
Asma tavanın üzerindeki boşlukta kablo tavaları, aydınlatma armatürleri veya yanıcı yalıtım varsa bu boşluk da korunmalıdır. BS 5839-1, 800 mm’den derin boşluklarda boşluk içine algılama konmasını ister. Bilgi işlem odalarındaki yükseltilmiş döşeme altı da aynı mantıkla değerlendirilir. Boşluk içindeki dedektörlerin alarm verdiğinde nerede olduğunun anlaşılması için asma tavan altına uzak gösterge (paralel ihbar lambası) konmalıdır.
Havalandırma menfezleri
Üfleme menfezleri dumanı dedektörden uzaklaştırır veya seyreltir. Dedektörler hava girişlerinin hemen yanına, difüzörün hava akış yönüne konmaz; standartta verilen asgari mesafe korunur. Klima santrali çalışırken ve dururken hava akışının değiştiği mahallerde dedektör yeri iki durum için de değerlendirilmelidir.
Duman dedektörü mü, ısı dedektörü mü?
Seçim, mahalde ilk ortaya çıkacak yangın belirtisine ve normal kullanımda oluşan duman, buhar, toza göre yapılır.
| Özellik | Nokta tipi duman dedektörü | Nokta tipi ısı dedektörü |
|---|---|---|
| Algıladığı belirti | Yanma ürünü parçacıklar (optik saçılma) | Sabit sıcaklık eşiği veya hızlı sıcaklık artışı |
| Tepki | Erken; için için yanan yangınları da algılar | Daha geç; alevli ve hızlı büyüyen yangında etkili |
| Uygun mahaller | Ofis, koridor, yatak odası, arşiv, elektrik odası | Mutfak, kazan dairesi, otopark, tozlu veya buharlı alanlar |
| Uygun olmayan mahaller | Buhar, toz, egzoz dumanı olan yerler | Erken uyarının hayati olduğu uyku ve kaçış alanları |
| BS 5839-1 yatay mesafe | En fazla 7,5 m | En fazla 5,3 m |
| Kare yerleşimde yaklaşık alan | 100 m² | 50 m² |
Duman dedektörü zorunlu mu?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, otomatik yangın algılama sistemini bina kullanım sınıfına, yapı yüksekliğine ve alana göre zorunlu tutar. Zorunluluğun bulunduğu binalarda hangi mahallere duman, hangilerine ısı dedektörü konacağı algılama projesinde belirlenir; kaçış yolları ve uyku mahalleri genellikle duman dedektörüyle korunur. Algılama sisteminin santral yapısı, adresli veya konvansiyonel seçim de yerleşim kadar önemlidir; bu konuyu konvansiyonel ve adresli yangın alarm sistemi yazımızda ele alıyoruz.
Zorunluluk olmayan konutlarda pille çalışan bağımsız duman alarmları (TS EN 14604) düşük maliyetli ve etkili bir önlemdir. Bunlar bir santrale bağlı değildir ve binanın algılama sisteminin yerini tutmaz.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Dedektörlerin tavan yüksekliğine ve kirişlere bakılmadan, mimari pafta üzerinde eşit aralıkla dağıtılması.
- Asma tavan üstü kablo yoğun boşlukların korunmaması.
- Mutfak, çay ocağı ve banyo kapısının hemen önüne duman dedektörü konması; sürekli yanlış alarm, sonunda dedektörün sökülmesi.
- Klima difüzörünün dibine yerleştirilmiş dedektörler.
- Bölme duvarlar sonradan yapıldığında dedektörlerin taşınmaması; dedektörsüz kalan yeni odalar.
- İnşaat sırasında takılan toz kapaklarının teslimden sonra çıkarılmaması.
Sık sorulan sorular
Duman dedektörü algılama çapı ne kadardır?
Dedektörün kendine ait sabit bir “çapı” yoktur; koruma alanı yerleşim standardından gelir. BS 5839-1’de düz tavanda yaklaşık 7,5 m yarıçap kullanılır, TSE CEN/TS 54-14’te değer tavan yüksekliği ve eğimine göre tablodan alınır.
Dedektör duvara ne kadar yakın olabilir?
BS 5839-1’e göre duvar veya bölmeye 0,5 m’den yakın olmamalıdır. Duvar ile tavanın birleştiği köşede hava hareketi zayıftır ve duman bu bölgeye geç ulaşır.
Mutfakta duman dedektörü kullanılır mı?
Yemek pişirme buharı ve dumanı yanlış alarma yol açtığı için mutfaklarda genellikle ısı dedektörü tercih edilir.
Dedektörlerin kontrolü ne sıklıkla yapılır?
Periyodik kontrol, standartlarda süre belirtilmemişse yılda bir yapılır. İşletme tarafında santral arızalarının ve kirlenmiş dedektörlerin daha sık izlenmesi gerekir.
Mevcut bir binanın dedektör yerleşimini yerinde kontrol etmek veya yeni bir proje için algılama tasarımını gözden geçirmek isterseniz yangın algılama ihbar sistemleri sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Periyodik kontrolde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek oluyoruz.
