Yangın kompartımanı, bir bina içinde tavan ve taban döşemesi dâhil her yanı en az 60 dakika yangına dayanıklı yapı elemanlarıyla çevrilmiş, duman ve ısı geçirmez şekilde ayrılmış bölümdür. Amacı yangını ve dumanı çıktığı hacimde tutarak kaçış için zaman kazandırmak ve hasarı sınırlamaktır. Kompartıman; dayanım süresi yeterli duvar ve döşemeler, bu duvarlardaki yangın kapıları ve kompartıman sınırını geçen her boru, kablo ve kanalın aynı süreyi sağlayacak şekilde yalıtılmasıyla oluşturulur.
Teknik kontrol: Emirhan Bıçakçı, Mimar
Yönetmelik yangın kompartımanını nasıl tanımlar?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) tanımlar maddesinde yangın kompartımanını yukarıdaki gibi tarif eder: her yanı en az 60 dakika yangına dayanıklı elemanlarla duman ve ısı geçirmez alanlara ayrılmış bölge. Yönetmelikte buna yakın görünen ama farklı bir kavram daha vardır: yangın bölgesi (zonu). Yangın zonu, yangın hâlinde uyarı ve söndürme tedbirlerinin diğer bölümlerden ayrı olarak devreye girdiği bölümdür. Kısacası kompartıman yapısal bir ayrımdır, zon ise algılama ve söndürme sistemlerinin kurgusuyla ilgilidir.
İyi bir tasarımda bu iki kavram örtüşür: algılama zonları ve sprinkler zon vanaları kompartıman sınırlarına göre kurgulanır. Böylece alarm geldiğinde hangi kompartımanda yangın olduğu ve hangi bölümün tahliye edileceği açıkça bilinir.
Hangi alanlar ayrı kompartıman olmalı?
Yönetmeliğin yangın kompartımanları maddesi, yangın tehlikesi yüksek kapalı alanların duvar ve döşemelerinin kompartıman duvarı özelliğinde olmasını ister. Bu alanlar arasında şunlar sayılır:
- İki veya daha çok bina tarafından ortak kullanılan duvarlar,
- Kazan daireleri ve kapalı otoparklar,
- Ana elektrik dağıtım odaları, yapı içindeki trafo merkezleri ve orta gerilim merkezleri,
- Jeneratör grubu odaları ve benzeri yangın tehlikesi olan kapalı alanlar.
Bunlara ek olarak kullanım farkı olan bölümlerin (ör. bir ofis binasının altındaki mağaza veya depo) ve kaçış merdivenlerinin ayrılması, kompartıman kurgusunun ana unsurlarıdır. Yüksek binalarda yönetmelik bir kompartımanın kaç kata yayılabileceğini de sınırlar; atrium gibi katları birbirine bağlayan boşluklar ise ancak ek tedbirlerle (duman perdesi, duman kontrolü, sprinkler) kabul edilir.
Karma kullanımlı binalarda kompartıman kararı, en tehlikeli kullanıma göre verilir. Örneğin zemin katında market, üst katlarında konut bulunan bir binada market ile konut katları arasındaki döşeme ve merdiven bağlantıları kompartıman sınırı olarak ele alınmalıdır. Bu ayrım yapılmazsa marketteki bir yangının dumanı ortak merdivenden konut katlarına ulaşır ve kaçış yolu kullanılamaz hâle gelir.
Yangına dayanım süreleri nasıl belirlenir?
Yönetmelik, kompartıman duvarlarının ve döşemelerinin en az dayanım sürelerini bina sınıfına göre ekindeki tabloda verir. Tanım gereği alt sınır 60 dakikadır; yapının yüksekliği, kullanım sınıfı ve bitişik bölümlerin tehlikesi arttıkça istenen süre de artar. Yönetmelik metninde doğrudan geçen bazı değerler şunlardır:
| Yapı elemanı | Yönetmelikteki asgari şart | Uygulamadaki karşılığı |
|---|---|---|
| Kompartımanı çevreleyen duvar ve döşemeler | En az 60 dakika (tanım); bina sınıfına göre ek tablodaki süre | Bütünlük ve yalıtım (EI) sınıfı istenen süreyi karşılamalı |
| Bitişik binalar arasındaki yangın duvarı | En az 90 dakika | Çatı örtüsünün altında kesintisiz devam etmeli |
| Yangın duvarında zorunlu kapı veya pencere | Duvarın dayanım süresinin en az yarısı; kendiliğinden kapanan ve duman sızdırmaz | Kapı, kasa, menteşe ve kapatıcı birlikte belgelendirilmiş olmalı |
| Yüksek binalarda tesisat şaftı duvarları | En az 120 dakika, şaft kapakları en az 90 dakika | Şaftın her katta kapatılması ya da şaft cidarının kesintisiz olması |
| Kompartıman sınırını geçen tesisat | Geçilen elemanın dayanım süresi kadar yalıtım | Test edilmiş yangın durdurucu sistemlerle kapatılır |
Avrupa sınıflandırmasında (TS EN 13501-2) bu süreler harf ve rakamla ifade edilir: R taşıyıcılık, E bütünlük (alev ve sıcak gaz geçirmeme), I ısı yalıtımı demektir. Kompartıman duvarı için aranan genellikle EI 60, EI 90 veya EI 120 gibi bir sınıftır; taşıyıcı duvarda REI olarak yazılır. Malzeme seçiminde ürünün bu sınıfı, gerçek uygulama detayına (duvar tipi, kalınlık, bağlantı) uygun bir test raporuna dayanarak sağladığı görülmelidir.
Kapı, geçiş ve şaftlar nasıl yalıtılır?
Kompartımanın zayıf halkası neredeyse hiçbir zaman duvarın kendisi değildir; sorun açıklıklardadır. Yönetmeliğin ilkesi açıktır: kompartımanlar arasında yangına dayanıksız açıklık bulunamaz.
Yangın kapıları
Kompartıman duvarındaki kapılar kendiliğinden kapanan, duman sızdırmaz ve istenen sürede belgelendirilmiş olmalıdır. Sürekli açık tutulması gereken kapılarda, alarmla serbest kalan tutucu mıknatıslar kullanılır; takoz veya bağlama teli kapıyı işlevsiz bırakır. Ayrıntıları yangın kapısı yönetmeliği yazımızda ele alıyoruz.
Tesisat şaftları
Düşey şaftlar yangın ve duman için baca işlevi görür. Şaft ya kendi cidarıyla kesintisiz bir kompartıman olarak yapılır ya da her kat döşemesi seviyesinde döşemenin dayanımını sağlayan bir dolguyla kapatılır. Şaft kapakları da dayanım süresine sahip olmalıdır.
Penetrasyonlar ve yangın durdurucular
Boru, kablo tavası ve havalandırma kanalı kompartıman duvarını veya döşemesini geçtiğinde açılan boşluk, geçilen elemanın süresini sağlayan bir sistemle kapatılır. Uygulamada kullanılan başlıca çözümler:
- Plastik borularda ısıyla genleşerek boruyu ezen ve deliği kapatan intümesan manşon veya bant,
- Metal borularda yangın durdurucu mastik ve gerekiyorsa boru yalıtımı,
- Kablo geçişlerinde yangın durdurucu harç, kaplamalı taş yünü levha veya yastık sistemleri,
- Havalandırma kanallarında kompartıman sınırına yerleştirilen ve belgelendirilmiş yangın damperleri,
- Duvar ile döşeme veya cephe arasındaki derzlerde dayanımı test edilmiş derz dolguları.
Bu ürünlerin her biri belirli bir boru çapı, malzeme ve duvar tipi için test edilir (geçişler için TS EN 1366-3). Test raporunun kapsamı dışındaki bir uygulama, ürün kaliteli olsa bile kabul edilmemelidir.
Kompartıman ve sprinkler birbirinin yerine geçer mi?
Geçmez, birbirini tamamlar. Kompartıman yangının yayılabileceği alanı fiziksel olarak sınırlar ve sistem çalışmasa bile görevini sürdürür. Sprinkler ise yangını büyümeden kontrol altına alır ve kompartıman elemanlarına ulaşan ısıyı azaltır. Yönetmelik sprinkler bulunan binalarda kaçış uzaklıkları gibi bazı ölçülerde esneklik tanır; ancak kompartıman sınırları, kazan dairesi veya trafo odası gibi zorunlu ayrımlar için sprinkler bir muafiyet gerekçesi değildir. Sprinklerin hangi binalarda zorunlu olduğunu sprinkler ne zaman zorunlu yazımızda anlatıyoruz.
Kompartıman sınırlarına karar verirken yangın yükü önemli bir girdidir. Yanıcı madde yoğunluğu yüksek bir bölümün ayrılması, hem dayanım süresinin hem de söndürme sisteminin doğru seçilmesini sağlar. Bu konuda yangın yükü hesabı sayfamıza bakabilirsiniz.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Kompartıman duvarının asma tavanda bitirilmesi; duvarın üstünde döşemeye kadar açık bir boşluk kalması.
- Sonradan çekilen kablolar için duvarda açılan ve kapatılmayan delikler.
- Poliüretan köpükle doldurulmuş geçişler; köpük yangın durdurucu değildir ve yangını ilerletir.
- Yangın kapısında sonradan takılan kilit, menfez veya cam; kapatıcısı sökülmüş ya da ayarı bozulmuş kapılar.
- Havalandırma kanalında damper bulunmaması veya damperin erişilemeyecek şekilde kapatılması.
- Kompartıman sınırlarının mimari, mekanik ve elektrik projelerinde farklı çizilmesi.
Sık sorulan sorular
Yangın kompartımanı ile yangın duvarı aynı şey mi?
Hayır. Yangın duvarı kompartımanı oluşturan elemanlardan biridir. Yönetmelik bitişik binalar arasındaki yangın duvarı için en az 90 dakika ister; kompartıman ise duvar, döşeme, kapı ve geçişlerin birlikte oluşturduğu kapalı bir bütündür.
Mevcut bir binada kompartıman sonradan oluşturulabilir mi?
Çoğu durumda evet. Kuru duvar sistemleri, yangın kapıları ve geçiş yalıtımlarıyla mevcut bir binada kompartıman oluşturulabilir. Önce taşıyıcı sistem ve mevcut tesisat güzergâhları incelenmelidir.
Kompartıman sınırlarını kim belirler?
Mimari projede tasarımcı belirler; yangın tesisatı ve elektrik projeleri bu sınırlara göre hazırlanır. Karmaşık yapılarda bu kararlar bir yangın güvenliği tasarım raporunda bir arada gerekçelendirilir.
Projenizde kompartıman sınırlarını, dayanım sürelerini ve geçiş detaylarını tek bir belgede netleştirmek isterseniz yangın güvenliği tasarım raporu çalışmasıyla destek verebiliriz.
